Soms lijkt het in je team best goed te gaan. Er wordt vergaderd, besluiten worden genomen, iedereen weet wat de bedoeling is. Ga je echter beter kijken dan merk je tijdens de vergaderingen spanning op, hier en daar een aanval of verwijtende toon, stiltes, agendapunten die worden doorgeschoven naar de volgende vergadering, en afspraken die niet worden nagekomen. Veel komt niet op tafel. We spreken dan van een onderstroom. Uiteindelijk bepaalt de onderstroom of samenwerking echt slaagt.
Soms is het nodig om een teamcoach in te schakelen. Niet om aan ‘teambuilding’ te doen of om vaardigheden te trainen, maar om diepgewortelde teamdynamieken, teamrollen, onderstroom en teampatronen bloot te leggen en bespreekbaar te maken. In mijn visie heeft een teamcoach in de huidige tijd de taak het team te helpen om de eigen kracht en zelfsturend vermogen te ontdekken, zodat het veerkrachtiger, schokbestendiger en flexibeler wordt.
De onderstroom in een team verdwijnt niet vanzelf, hij groeit.
Wil je het gesprek voeren over wat er écht speelt, ook als het spannend wordt?
Download het gratis eBook.
In het kort
Een teamcoach helpt een team verder te brengen in het realiseren van haar doel door de samenwerking te verbeteren en begeleidt daarbij het team als geheel. Een teamcoach kan, doordat hij of zij een buitenstaander is, gemakkelijker teamprocessen waarnemen en spiegelen dan een leidinggevende.
Een teamcoach schakel je in wanneer een team problemen heeft met het behalen van haar doelen waar het team, noch de leidinggevende uitkomen. Na een teambegeleiding mag je verwachten dat het team de belemmeringen heeft opgelost die verhinderen dat het team de afgesproken resultaten behaalt.
Wat is een teamcoach?
Een teamcoach is een professional die een team begeleidt om betere resultaten te behalen, door de samenwerking, communicatie en prestaties van de teamleden te verbeteren.
Iedereen in Nederland kan in principe het beroep van teamcoach uitoefenen. Teamcoach is geen beschermd beroep. Iedereen kan zich op LinkedIn teamcoach noemen en een website maken met een aanbod van teamcoaching diensten.
Het is belangrijk om na te gaan of een teamcoach geschoold is, lid is van een beroepsvereniging en of hij of zij enige ervaring heeft.
Verschil teamcoach en teamtrainer
Een teamtrainer draagt kennis over en traint vaardigheden/gedrag van teamleden of van het team als geheel. Een teamtrainer kan een team ook op een hoger plan brengen, net als een teamcoach, maar doet dit door middel van een trainingsprogramma. Een teamtrainer gaat niet in op teamdynamieken en -processen in tegenstelling tot een teamcoach.
Een teamcoach legt patronen en de groepsdynamiek van het team bloot, bijvoorbeeld de communicatie, machtsverhoudingen en de ongeschreven regels. Als een teamcoach inschat dat andere factoren een rol spelen bij de problemen die het team ervaart, kan hij contextuele invloeden meenemen in de teamcoaching. Denk aan organisatiecultuur, externe invloeden of de geschiedenis van het team. De teamcoach kijkt naar het team als geheel en naar ’teamkenmerken’, zoals teamculturen, collectieve intelligentie, zaken die niet terug te voeren zijn op individuele leden.
Verder kijkt een teamcoach hoe gedrag, overtuigingen, en emoties tussen de individuen spelen en hoe dit het systeem beïnvloedt. Een teamcoach brengt beweging in teams en faciliteert, bevordert inzicht en bewustzijn, nieuw gedrag en faciliteert goede gesprekken. Een teamcoach kan nuttig zijn om in te schakelen omdat hij/zij een buitenstaander is en patronen ziet die een leidinggevende van binnenuit niet meer opvalt of waar de leidinggevende zelf onderdeel van is.
Drie soorten teamcoaches
Bovenstaande beschrijving van de rol van de teamcoach is hoe ik zelf graag werk. Je kunt dit type teamcoaching scharen onder ‘systemische teamcoach’ of ‘procesgerichte teamcoach’. Zowel de procesgerichte coach als de systemische coach werken uiteindelijk aan team-cultuurverandering. Onbewuste gewoonten, ongeschreven regels, een nieuwe focus leiden tot gedragsverandering.
De procesgerichte teamcoach
Dit type focust vooral op groepsdynamiek, op de relaties en wat er speelt tussen mensen. Denk aan tegenstellingen waar men niet uitkomt, polarisatie tussen groepen, teampatronen zoals de reddersdriehoek (het team zit vast in aanklagen redden of slachtoffer zijn) of conflicten die de samenwerking in de weg staan. Dit wordt ook wel tweede loop leren genoemd. Soms merk je als teamcoach dat dit niet voldoende is en dat er een andere oorzaak schuilgaat achter de teamproblemen. Dit zijn dieper gelegen oorzaken die in het systeem gezocht moeten worden.
Systemisch teamcoach
De systemisch teamcoach kijkt naar weeffouten in het systeem: hij/zij ziet de organisatie als een organisch systeem en haalt daarbij onder andere wijsheid en metaforen uit de natuur. Een boom kan enkel bloeien en vruchten afwerpen als de wortels gezond zijn bijvoorbeeld. Voorbeelden van ‘weeffouten’ zijn: het bestaansrecht van het team is niet meer vanzelfsprekend (doen we nog het goede of zijn we overbodig?), de rolverdeling klopt niet, (mensen zitten op elkaars ‘plek’), het doel of het leidend principe is niet meer duidelijk of een teamlid dat al vertrokken is, is nog steeds verbonden (en heeft een negatieve invloed). De systeemfouten zijn dan de oorzaak van menselijk gedrag en niet het gevolg van teamdynamiek. De oplossing moet dan ook gezocht worden in interventies in het systeem. Dit wordt 3e loop leren genoemd. Teamdynamiek- interventies zoals mediation zullen in dit geval niet helpen.
Performance coach
Dit type teamcoach, die je in de praktijk ook vaak tegenkomt, is de coach die meer op teamprestaties en teamdoelen focust: een resultaatgerichte coach. Dit is de coach die doelgericht en actiegericht werkt, met als primaire focus het behalen van meetbare, concrete resultaten voor het team. Deze coach helpt het team om duidelijke doelen te stellen, actieplannen te ontwikkelen en prestaties te meten en te verbeteren. SMART (Specifiek, Meetbaar, Acceptabel, Realistisch, Tijdgebonden) werken, nulmetingen en vooruitgang meten, scrum tools en gebruik van technieken om intrinsieke motivatie te versterken behoren tot de gereedschapskist van dit type coach. In sommige gevallen beheerst de coach een bepaalde expertise. Denk aan het lanceren van een product of het behalen van concrete projectdoelen waarbij dit type coaching goed werkt. Dit noem je 1e loop leren.
In de praktijk werk je vaak op meerdere niveaus tegelijk en zullen deze typen coaching vaak door elkaar heen lopen of elementen van de verschillende typen in zich hebben. Maar niet alle teamcoaches zijn thuis in verschillende typen. Zo heb ik zelf weleens een project begeleid als procesgerichte teamcoach, naast een performance coach. Het team moest binnen een gestelde termijn een onderzoek opleveren maar was daar als team niet klaar voor. Er was ook een attitudeverandering nodig.
Wat doet een teamcoach?
Een teamcoach heeft in principe een onafhankelijke, neutrale rol. De teamcoach begeleidt, legt niet op en stuurt niet. Dirigeren en problemen voor het team oplossen verzwakken de autonomie en het teamleren. De mate van neutraliteit en sturing hangt wel samen met de opdracht. Een performance coach zal eerder gebonden zijn aan het behalen van bepaalde doelen binnen een gestelde termijn dan een systemisch- of een procesgerichte coach. Maar ook de performance coach zal de autonomie van het team versterken en zorgen dat zij zelf binnen de gestelde termijn hun doelen halen.
Als procesgerichte systeemcoach let ik er altijd op dat ik niet een verander taak van de leidinggevende uit ga voeren. Als het de leidinggevende bijvoorbeeld niet gelukt is om het team volgens de nieuwe werkwijze te laten werken, is de oplossing niet om het team te gaan coachen. Daarmee komt de coach als ‘redder’ van de teamleider in het veld en verzwak je de leiderspositie: de teamcoach zal meer gerespecteerd worden dan de leidinggevende en dat is niet de bedoeling. Het werkt dan beter om de leidinggevende te coachen.
Een teamcoach houdt eerst een intake met de leidinggevende en met teamleden. Afhankelijk van de opdracht kan een intake met elk individueel teamlid plaatsvinden, in groepjes of enkel met de leidinggevende. Daarna volgen een aantal sessies, dit kunnen hele of halve dagen zijn. Het aantal sessies en de duur van het traject is afhankelijk van de opdracht. In de eerste sessie zal de teamcoach de relatie met het team opbouwen. Hierin bouwt de coach positie en geloofwaardigheid op als coach.
Hoe vervolgens de sessies vorm krijgen is afhankelijk van de teamcoachopdracht. Onderdelen kunnen zijn: communicatieregels maken samen met het team, groepsdialogen (over groepsdynamieken, teampatronen, teamcultuur) , observaties teruggeven, interventies doen, spiegelen van gedrag, inhoudelijke dialogen faciliteren (van visie tot strategie tot teamdoelen), groepsopdrachten en opdrachten in subgroepen of tweetallen, team besluiten faciliteren, teamafspraken maken, voortgang monitoren, conflictresolutie gesprekken begeleiden, mediation, psycho-educatie geven.
Tussen de sessies door is het niet de bedoeling dat individuele teamleden contact opnemen met de teamcoach. De teamcoach dient te allen tijde de schijn van partijdigheid tegen te gaan en geen deelgenoot van ‘geheimen’ te worden.
Voordat je een teamcoach inschakelt, helpt het om te begrijpen wat er onder de oppervlakte leeft.
Wil je dat gesprek zelf openen? Download het gratis eBook.
Wanneer schakel je een teamcoach in? 3 voorbeeldscenario’s.
Als je denkt dat je team een probleem heeft waar ze met jouw hulp als leidinggevende (of zelfstandig) niet uitkomen, is het verstandig teamcoaching in te schakelen. Voorbeelden uit mijn eigen praktijk
- Een team van 25 professionals in de welzijnssector die door langdurige uitval van hun teamleider verwaarloosd waren. Ze losten alles zelf op en lieten de nieuwe leidinggevende niet echt toe. Het ‘zelf’ oplossen was niet naar tevredenheid van iedereen. Velen voelden zich niet gehoord, de sfeer was vaak aanvallend en mensen met een grote mond kregen zaken voor elkaar. De meer introverte medewerkers meldden aan de nieuwe leidinggevende dat ze vaak hun mond hielden tijdens vergaderingen om te voorkomen dat ze aangevallen of afgesnauwd werden.
- Een zelfsturend team bij een gemeente. Hoofddoel is het creëren van economische versterking en werkgelegenheid binnen de stadsgrenzen van de gemeente. Het team staat voor een aantal uitdagingen:
- er zijn bezuinigingen aangekondigd
- taakomschrijving is niet helder
- de teamsamenwerking loopt moeizaam
- Er wordt door de teamleden verschillend gedacht over bestaansrecht en positionering binnen de gemeentelijke organisatie.
- Een team publiekscommunicatie bij een gemeente is samengevoegd met de afdeling bestuursondersteuning. Ze zijn van 20 naar 28 teamleden gegroeid door deze samenvoeging. De sfeer in het team publiekscommunicatie was al slecht. Om deze reden zijn er al enkele teamleden vertrokken. Nu komt er ook nog een team bij met een hele andere cultuur, waar de samenwerking wel goed loopt. Samen moeten zij een groep worden.
Inschakelen van teamcoaching is niet altijd de juiste oplossing. Analyseer eerst goed het probleem en kijk dan wat passend is. Enkele voorbeelden uit mijn eigen praktijk waarbij een andere interventie juister is:
- als je professionals vaardigheden missen kun je hen beter een training laten volgen,
- als de structuur herzien moet worden (bijvoorbeeld als een zelfsturend team te snel en zonder structuur of goede SLA afspraken met ondersteunende diensten in het diepe is gegooid),
- als de leidinggevende kwaliteiten van de manager of teamleider niet passen bij het team (uitdagend team qua problematiek en een junior leider of een team dat nog niet kan samenwerken en een leider die gewend is met een high performance team te werken). Dan moet de leidinggevende gecoacht of opgeleid worden of het team heeft een andere leidinggevende nodig.
Teamconflict als aanleiding voor teamcoaching
Een teamconflict is niet hetzelfde als een meningsverschil binnen het team. Een verschil van visie, gevoelstegenstelling, dilemma of een tegengesteld streven kan naast elkaar bestaan zonder dat het conflicteert. Ik kan vinden dat methode X beter werkt en mijn collega vindt dat methode Z veel effectiever is. Dit alles kan naast elkaar bestaan, we kunnen daar in alle rust over praten en ervaren hier geen emoties of spanningen bij. In een conflict daarentegen, zo stelt Friedrich Glasl, (Oostenrijks econoom, organisatieadviseur en conflictonderzoeker), is altijd één partij die de ander verantwoordelijk houdt voor het niet kunnen bereiken van zijn doelen. Er moet ook sprake zijn van actie, zoals verbale stem verheffen of dreigen te stoppen met communiceren en minstens één partij moet in de interactie aanval of weerstand ervaren.
In de praktijk zien we dat er vaak in het verleden al aanvaringen zijn geweest. Dat partijen of groepen elkaar regelmatig vermijden en dat er een (onderhuidse) disfunctionele spanning heerst. Met disfunctionele spanning bedoel ik dat de spanning zo hoog is opgelopen dat deze aanhoudend is en werkprocessen, afspraken en besluitvorming in de weg zit. Een team kan ook gezonde spanning ervaren als er gediscussieerd wordt. Deze lost weer op zodra het team de frictie heeft opgelost. Een beetje spanning is prima, dat maakt dat mensen wakker blijven en niet gezapig in een sleur terechtkomen, waarbij verbeteren of vernieuwen niet meer gebeurt.
Teamcoaching bij teamconflict
Vaak is er een aanleiding waardoor een team aangeeft iets aan het conflict te willen doen. Motivatie en vrijwilligheid is belangrijk voor de teamcoach als voorwaarde om met het team aan de slag te kunnen.
Een teamcoach zet geen conflictbemiddeling in tussen twee partijen om hen te laten onderhandelen maar helpt het team inzicht te laten krijgen in dieper gelegen oorzaken. Dat kunnen patronen zijn, overtuigingen, karakterverschillen of kernwaarden van mensen of groepen, maar ook (traumatische) gebeurtenissen in het verleden, een onduidelijke rol of taakverdeling of een structuur waarvan het ontwerp niet klopt. Inzicht hierin helpt om de vooroordelen en projecties die tussen mensen of groepen zijn ontstaan te ontmantelen en weer tot het echte gesprek te komen, zodat het onderliggende probleem kan worden opgelost.
Wat kost een teamcoach?
De tarieven voor het inzetten van een teamcoach lopen sterk uiteen. Er is om te beginnen al het verschil tussen een externe ZZPer en een interne coach bijvoorbeeld. In het tarief van een zelfstandige zitten ook onzichtbare kosten zoals je bedrijfskosten, arbeidsongeschiktheidskosten en pensioenopbouw etc. Er is een bandbreedte in tarieven, generieke coaches vragen minder dan gespecialiseerde teamcoaches en er zijn veel factoren die de kosten beïnvloeden: jaren ervaring, certificering, zwaarte van het traject, trajectduur en het aantal sessies.
Sommige coaches rekenen voorbereiding apart, anderen hebben in hun tarieven de voorbereiding al opgenomen. Ook reiskosten worden soms wel en soms niet in de totaalprijs opgenomen. Tarieven starten met € 900,- per dagdeel, (daar kan nog voorbereidingstijd bijkomen) en lopen op tot € 2000,- Teamcoach kosten zijn over het algemeen hoger bij een losse sessie en lager bij een volledig traject. Dat komt doordat een teamcoach voor één losse sessie vaak meer voorbereidingstijd kwijt is. Opstarten, onderzoek doen, intakes houden, sessie ontwerpen. Bij een traject heb je bij sessie 2, 3 en 4 niet meer hetzelfde voorbereidingswerk. Voor teamcoaching van MT’s, of directieteams ligt het tarief over het algemeen hoger, omdat daar de problematiek vaak complexer is. Tot slot: de kosten van niet ingrijpen bij een vastgelopen team zijn vaak hoger dan de investering in coaching. Wanneer je lang niets aan de problemen doet, heb je grote kans op verloop en een stijging van het verzuim. Dit kost veel meer dan tijdig hulp inschakelen.
Conclusie
Een teamcoach is geen luxe maar een praktisch middel voor teams die vastlopen of willen groeien. Analyseer eerst goed het team probleem voordat je een teamcoach inschakelt. Misschien is een andere oplossing beter. Waak ervoor dat de teamcoach niet op jouw plek als leidinggevende gaat zitten. Contracteer dus goed waar je hem of haar voor wilt inschakelen en communiceer dit helder naar het team. Zet een teamcoach niet langer in dan nodig. Heeft jouw team een probleem op te lossen? Beantwoord deze checkvragen als eerste stap in je analyse:
- Zijn er herhalende conflicten of communicatieproblemen binnen het team die we zelf niet kunnen oplossen?
- Ervaren teamleden een gebrek aan motivatie, betrokkenheid of duidelijke doelen waarbij ik als leidinggevende al diverse interventies heb gedaan die niet helpen?
- Willen we als team naar een hoger niveau van samenwerking en prestatie, maar weten we niet hoe we dat moeten bereiken?
Als een van deze situaties van toepassing is op jouw team, vraag je dan ook af in alle eerlijkheid waar je meer aan zult hebben: aan coaching voor jezelf of aan een teamcoach.
Wacht niet te lang met het inschakelen van hulp. Problemen gaan niet vanzelf over. Integendeel, ze groeien doorgaans als je ze niet aanpakt. Lang wachten kan schade veroorzaken en kost doorgaans veel geld en energie.
Onopgeloste spanning kost je team uiteindelijk meer dan je denkt.
Leer hoe je het echte gesprek voert voordat het escaleert.
Download het gratis eBook.
Veelgestelde vragen over teamcoaches
Wat is de taak van een teamcoach?
Een teamcoach helpt een team om beter samen te werken door het team te observeren, patronen te benoemen en het team te begeleiden bij het veranderen van belemmerende teamdynamieken. De teamcoach lost het probleem niet zelf op, maar zorgt dat het team dat zelf kan doen. In dit artikel heb ik beschreven hoe een teamcoach te werk gaat om dit doel te bereiken.
Wat doet een teamcoach?
Een teamcoach kan, afhankelijk van de opdracht, diverse manieren inzetten om het team beter te helpen functioneren. Doorgaans start elke teamcoach met een intake en een analyse, heeft een aantal sessies nodig om de patronen bloot te leggen om te verhelderen en bewustzijn bij de teamleden te vergroten, soms wordt nieuw gedrag geoefend of een teamscan gemaakt, of wordt gestart met een nulmeting en volgen diverse metingen om de vorderingen te kunnen monitoren en bespreken met het team. Een traject bevat vaak ook een terugkomdag, nazorg en evaluatie. Een coachtraject omvat ongeveer 3 tot 6 sessies over een periode van 3 tot 6 maanden.
Wat zijn de kosten van een teamcoach?
Tussen de €900,- en de €2000,- per dagdeel. Veel hangt af van de expertise en de ervaring van de teamcoach en het soort traject. Een eenmalige sessie is in verhouding duurder dan meerdere sessies. Onder het kopje ‘Wat kost een teamcoach’ vertel ik hier meer over.
Wat is het verschil tussen een teamcoach en een teamtrainer?
Een trainer draagt kennis over en oefent vaardigheden in een gestructureerde setting. Een teamcoach begeleidt het team in het eigen werkproces, zonder een vooraf bepaalde inhoud op te leggen. Een trainer werkt met wat er zou moeten zijn, instrueert, en werkt naar een bepaald resultaat toe. Een teamcoach werkt met wat er werkelijk is en is faciliterend: hij helpt het team te veranderen en zelf haar problemen of vraagstukken op te laten lossen.
Wanneer schakel je een teamcoach in?
Schakel geen teamcoach in als je als leidinggevende met wat moeite het probleem zelf kan helpen oplossen en er met teamgesprekken uit komt. Onderwerp jezelf aan een kritisch en moedig zelfonderzoek of ga met iemand in gesprek over je leiderschap, als je het vermoeden hebt dat de problemen meer te maken hebben met jouw leiderschap dan met het team zelf. Wees ook eerlijk als je erachter komt dat je de problemen NIET zelf op kunt lossen. Zoek dan hulp. Heb je hulp nodig om erachter te komen of je begeleiding nodig hebt? Ik denk graag vrijblijvend mee. Aarzel niet en stuur een mailtje naar sandra@bouckaert.nu.
Over dit artikel
Auteur: Sandra Bouckaert
Redactie: Sander Touw
Dit artikel is tot stand gekomen met ondersteuning van AI.
