Teamcoaching in het onderwijs: hoe je de juiste coach kiest

Als schoolleider kan het je bijzonder bezig houden als je merkt dat jouw team niet optimaal functioneert. Er is ruis, er zijn eilandjes, of de energie in vergaderingen is vlak. Je weet dat er iets moet veranderen. Maar, je vraagt je af wat nu echt werkt: een externe coach die het team begeleidt, of gerichte training en bijscholing?

Schoolleiders en teamleiders in het onderwijs staan vaak voor een praktische keuze wanneer een team niet goed functioneert. Teamcoaching onderwijs en teamtraining kan allebei worden ingezet, maar ze werken anders. De keuze heeft gevolgen voor het budget, de tijdsinvestering en het resultaat. Na het lezen van dit artikel weet je welke aanpak bij jouw situatie past.

Veel schoolteams voelen dat er iets schuurt, maar niemand benoemt het hardop.
Wil je weten hoe je die onderstroom boven tafel krijgt, voordat het een hardnekkig patroon wordt? Download het gratis e-book.

In een notendop

• Wat is het verschil tussen teamcoaching onderwijs en teamtraining?
• Teamtraining versus teamcoaching in het onderwijs: een snelle vergelijking.
• Wanneer is teamtraining een betere keuze? 
• Wanneer kies je voor een externe teamcoach? 
• Waar moet je op letten bij het kiezen van een teamcoach? 

Een directeur belt mij met een aanvraag voor een Deep Democracy training, een training om te leren hoe je iedereen hoort tijdens teamvergaderingen en hoe je inclusieve beslissingen neemt, waarbij je het hele team onderdeel laat zijn van het besluitvormingsproces. De directeur wil dat het team de luistervaardigheden traint en dat niet enkel de mensen die verbaal sterk zijn bepalen maar dat de stille mensen ook worden gehoord. Hij wil dat het team een gezamenlijke taal gaat spreken waarin ze onderstroomprocessen kunnen bespreken en dat ze goede gesprekken leren voeren. Als ik doorvraag blijken er heel wat zaken te spelen in het team: verantwoordelijkheden worden niet genomen, er is veel tegenwerking en weerstand tegen genomen besluiten en niemand wordt hierop aangesproken. Gesprekken over wat er speelt worden uit de weg gegaan en hij benoemt dit als een hardnekkig patroon. Ik adviseer hem om te kiezen voor een teamcoachtraject, omdat hij een training niet zal beklijven op een zwakke basis. Eerst dient aan het team fundament te worden gewerkt. Daar is bewustwording onder de teamleden voor nodig over wat hen belemmert om te functioneren. Daarna kun je eventueel nog extra vaardigheden aanleren hoe je bijvoorbeeld beter kunt leren luisteren naar elkaar of goede gesprekken kunt leren voeren. De directeur heeft een teamtraject ingezet, hetgeen de juiste keuze bleek te zijn.

Wat is het verschil tussen teamcoaching en teamtraining?

Bij een teamtraining spreek je vooraf een inhoud af van hetgeen geleerd wordt. Een trainer brengt specifieke kennis, vaardigheden, theorie, en (inzichtgevende)oefeningen over aan het team. Denk aan een communicatietraining, omgaan met conflicten, vergadervaardigheden, het geven en ontvangen van feedback, besluitvormingvaardigheden of het werken met een nieuwe didactische aanpak. De trainer heeft een duidelijk programma en stuurt de inhoud. Uiteraard is er altijd interactie met de trainer en een training wordt meestal op maat gemaakt, passend bij de praktijk van de cursisten. Tijdens een teamtraining wordt vaak ook geoefend met nieuw gedrag of vaardigheden, soms met een acteur. Een teamtraining werkt goed wanneer er een concreet kennistekort, inzicht en/of een specifieke vaardigheid ontbreekt.

Teamcoaching in onderwijs vs. teamtraining: een snelle vergelijking

Hieronder vind je een vergelijkingstabel tussen teamcoaching onderwijs en teamtraining waarbij je in één oogopslag de verschillen kunt zien. 

	Teamcoaching	Teamtraining
Focus	Teamdynamiek en samenwerking	Kennis, inzicht en vaardigheden
Aanpak	Procesmatig, coach faciliteert	Programmatisch, trainer geeft aan (kan op maat gemaakt en tijdens de training worden bijgesteld, naargelang de behoeften van de cursisten)
Inzet van het team	Actief en zelfgestuurd, motivatie en vrijwilligheid teamleden is voorwaarde	Deelnemend en ontvangend, liefst vrijwillige deelname, verplicht kan ook.
Resultaat	Gedragsverandering en teamontwikkeling, vaak ook verbeterde resultaten	Nieuwe kennis, werkwijze, en vaardigheden, mits goed geborgd is dit blijvend.
Inzetten bij	Onderlinge spanningen, samenwerking, cultuurverandering, vraag rond teamontwikkeling	Ontbrekende vaardigheden, en/of kennis, methodiekontwikkeling, nieuwe werkwijze implementeren.
Tijdsinvestering	Meerdere sessies over langere periode	Vaak 1 of enkele aaneengesloten of losse dagen
Zichtbaarheid resultaat	Geleidelijk, op team- en schoolniveau	Op individueel, team- en schoolniveau, afhankelijk van wie de training volgen
Kosten	Hoger bij complexe of hardnekkige problematiek, en je weet nooit precies of er minder of meer sessies nodig zijn, afhankelijk van de ontwikkeling van het team (maatwerk en begeleiding)	Duidelijk vooraf vastgesteld bedrag (programmering vooraf helder)

Wanneer is een teamcoach voor onderwijs de betere keuze?

Teamcoaching past bij een schoolteam wanneer:

• De samenwerking stroef verloopt, soms met een duidelijke aanleiding zoals bijvoorbeeld een geëscaleerde vergadering. Er is irritatie voelbaar, de sfeer is niet goed. Soms wordt hierover gesproken maar komt men er niet uit, soms benoemt niemand het. 
• Er sprake is van eilandvorming: groepjes die langs elkaar heen werken in plaats van met elkaar. Deze groepjes kunnen gepolariseerd zijn en er vinden steeds dezelfde, zich herhalende discussies plaats. Bij sterke polarisatie wordt er helemaal niet met elkaar gesproken maar wel over elkaar. 
• Een team na een fusie, directiewissel of reorganisatie opnieuw moet leren functioneren als geheel. Er zijn diverse werkwijzen, diverse culturen en de teamleden verstaan elkaar niet goed. Dat geeft wrevel, onbegrip komt de resultaten niet ten goede.
• De schoolleider merkt dat teamvergaderingen weinig energie opleveren en besluiten niet worden nagekomen. De schoolleider kan er niet de vinger op leggen waardoor dit komt. Dit werkt verlammend.
• Het team voelt dat het niet lekker loopt en bereid is daar iets aan te doen. De schoolleiding inziet dat niets doen geen optie is en wil investeren in begeleiding zonder vaste uitkomst of programma om het team de ruimte te geven te groeien en te ontwikkelen.

Teamcoaching in het basis-, voortgezet-, of hoger onderwijs vraagt een coach die bekend is met de cultuur van scholen: de druk van schooljaren, de positie van de directeur of manager als leidinggevende, en de gevoeligheid rondom collegialiteit.

Een teammanager bij een mbo-opleiding kwam met de volgende vraag: ‘Mijn team loopt niet lekker. Er is groepjesvorming, er wordt over elkaar gepraat in plaats van met elkaar en door onderling gepolariseerde thema’s is het lastig om tot gezamenlijke gedragen besluiten te komen. Het proces van besluitvorming duurt te lang, besluiten worden later weer onderuit gehaald en afspraken niet nageleefd. Dit heeft tot gevolg dat de teamleden verder uit elkaar groeien, het contact minder frequent wordt en het voor nieuwe medewerkers lastig is om aansluiting te vinden’. Dit team had al een kwartaal lang niet meer vergaderd, zelf gaven de teamleden er de uitleg aan dat zij ‘te druk’ waren geweest. Met dit team heb ik drie sessies gedaan waarin het doel was: het team weer met elkaar in contact brengen door hen met elkaar in gesprek te laten gaan onder mijn begeleiding, zodat er bewustzijn ontstond over de huidige ongewenste situatie. We hebben het goede gesprek gevoerd, eerst over de belemmeringen die er waren om één groep te vormen en daarna hebben we stappen gezet om hun wensen als team te realiseren. De gesprekken over de belemmerende overtuigingen en gedragingen waren pittig en de teamleden vonden het intens. De laatste sessie hebben we naar ieders voldoening afgerond. Er was veel geleerd en de evaluatie was positief. Een half jaar later, bij de nazorgsessie met de teammanager vertelde hij dat ze nu samen de hele nieuwe werkwijze aan het optuigen waren en dat het team prima functioneerde.

Wanneer is teamtraining de betere keuze?

Een teamtraining past beter wanneer:

• Het team een concrete vaardigheid mist die het functioneren belemmert. Denk aan gespreksvoering, feedback geven of het werken met een nieuwe onderwijsmethode. 
• Er geen sprake is van disfunctioneel gedrag, maar het team gewoon beter wil worden in iets specifieks. Overigens is het nooit zo dat er nooit spanningen zijn in een team. Dat zou ook niet gezond zijn, maar in een functioneel team weten teamleden natuurlijke onenigheden of verschillen van mening adequaat op te lossen.
• De school een duidelijk leermoment wil koppelen aan studiedagen, een leertraject, of teambijeenkomst met een concreet resultaat. 
• Het budget vooraf bekend moet zijn, en er behoefte is aan een programma met een heldere structuur, afbakening en output. 
• De schoolleider of teamleider een specifieke aanpak wil invoeren en het team daarin wil meenemen.

Een valkuil: sommige scholen kiezen voor een training omdat het concreter voelt. Maar als de kernvraag ligt in de onderlinge verhoudingen of de teamcultuur, lost een training het onderliggende probleem niet op. Het is dan een pleister op een wond die hechting nodig heeft. Teamcoaching scholen behelst een diepgaande aanpak die werkt aan de oorzaak van de problemen. 

Besluiten die achteraf toch weer onderuit worden gehaald, afspraken die niet worden nageleefd. Herkenbaar in jouw team?
Leer hoe je dat patroon doorbreekt in plaats van er telkens omheen te blijven praten. Download het gratis e-book.

 

Waar moet je op letten bij je keuze?

Als je een teamcoach onderwijs zoekt of een trainer geef ik je enkele handvatten die je kunnen helpen bij het maken van een keuze voor een teamcoach die bij je past. 

• Vraag altijd om een intakegesprek als de coach/trainer hier zelf niet mee komt. Een goede teamcoach/ trainer biedt altijd een oriënterend gesprek aan voordat een traject begint. Gebruik dat om te beoordelen of de stijl van de coach/trainer bij jullie team past en of er een ‘klik’ is.
• Denk voor het intakegesprek na over je werkelijke vraag. Denk ook na of je een trainingsvraag hebt of dat de echte vraag gaat over teamdynamiek. Twijfel je over wat het beste is voor je team? Bespreek je twijfels met de teamcoach/ trainer. Een goede coach of trainer helpt je die vraag aan te scherpen voor je beslist.
• Vraag of de coach of trainer ervaring heeft in het onderwijs. De onderwijscultuur is specifiek: de verhouding tussen directie en team, de druk van schooljaren en de rol van collegialiteit vragen bekendheid met de sector.
• Is het team gemotiveerd en bereid om mee te werken? Teamcoaching vraagt actieve inzet van alle teamleden. Als de bereidheid laag is of als er weerstand is tegen de training of de teamcoaching, bespreek dat eerlijk met de coach/trainer. Ook als er problemen zijn tussen jou als teammanager of schoolleider en het team, bespreek dat dan eerlijk, het is niet iets om je bezwaard over te voelen en als je het bespreekt komt het de training of de teamcoaching ten goede. 
• Denk aan borging. Zowel teamcoaching als teamtraining hebben nazorg nodig. Vraag hoe de coach of trainer borging inbouwt en wat er van de school wordt verwacht tijdens en na het traject/ de training. 

Conclusie

Schoolleiders en teamleiders in het onderwijs staan vaak voor een keuze als hun team niet optimaal functioneert: teamcoaching of teamtraining? Waar teamcoaching inzet op het verbeteren van de onderlinge dynamiek, patronen en samenwerking binnen het team (met focus op proces en zelfgestuurde inzichten), richt teamtraining zich op het aanleren van specifieke kennis, vaardigheden of werkvormen (met een duidelijk programma en inhoudelijke sturing). De keuze hangt af van de werkelijke vraag: bij diepere problemen zoals eilandvorming, onuitgesproken spanningen of cultuurverandering is teamcoaching effectiever, terwijl een training beter past bij concrete vaardigheidstekorten of het implementeren van nieuwe methodieken. Een verkeerde keuze, zoals een training inzetten waar teamcoaching nodig is, levert weinig op, omdat de onderliggende oorzaken onopgelost blijven. Je hebt nu handvatten gekregen om de juiste aanpak te kiezen, en om een goede teamcoach voor onderwijs of trainer te kiezen. 

Twijfelen tussen training en teamcoaching is vaak een teken dat de echte vraag nog niet helder is.
Krijg met dit e-book grip op wat er onder de oppervlakte speelt in jouw team. Download het gratis e-book.

Twijfel je nog of je teamcoaching of een training in moet zetten? Dat is begrijpelijk, sommige vragen zijn complex en kunnen niet door een artikel worden beantwoord. Neem gerust contact op als je hulp wilt bij deze keuze en stuur me een e-mail. Of lees meer over mediation en coaching voor teams.

Veelgestelde vragen over teamcoaching in het onderwijs

Wat kost teamcoaching voor een school?

Teamcoaching in het onderwijs wordt doorgaans per dagdeel gefactureerd. Tarieven lopen uiteen van €1200,- tot €2000,- per dagdeel, afhankelijk van de ervaring van de coach, de omvang van het traject en of er al dan niet voorbereidingstijd wordt gerekend. Soms zit deze al in de dagdeelprijs verwerkt. Sommige schoolbesturen hebben een budget voor teamontwikkeling en/of training waaruit dit gefinancierd kan worden.

Hoe lang duurt een teamcoachingstraject op een school?

De duur van een teamcoachtraject is heel verschillend. Het hangt enorm af van de vraag en van wat er gedaan moet worden. In het algemeen kun je rekenen van minimaal 2 maanden tot 8 maanden. De sessies vinden in het begin wat vaker plaats, van 1x per week tot 1x in de 14 dagen. Later wordt de frequentie minder, vaak 1x per maand of per 6 weken. 

Wat is het verschil tussen een teamcoach en een teamtrainer?

Een teamcoach faciliteert het proces en helpt het team zijn eigen antwoorden te vinden. Een teamtrainer brengt kennis of vaardigheden over met een voorbereide aanpak. Een coach stuurt het team, een trainer stuurt de inhoud. Bij sommige trainingen is het de bedoeling dat het team ook leert van het groepsproces, maar dit is altijd ondergeschikt aan de trainingsdoelen zoals vaardigheden aanleren en kennisoverdracht. Bij onderlinge dynamiek en samenwerking kies je voor coaching: bij het aanleren van een specifieke vaardigheid en het overdragen van kennis voor training.

Kan een teamcoach ook individuele begeleiding bieden aan docenten?

Ikzelf doe dit niet maar sommige teamcoaches combineren teamcoaching met individuele begeleiding van specifieke teamleden, maar dit vraagt zorgvuldigheid: de dubbele rol kan de vertrouwensrelatie met het team beïnvloeden. Het is verstandig dit vooraf expliciet te bespreken en duidelijke afspraken te maken over vertrouwelijkheid.

Over dit artikel

Auteur: Sandra Bouckaert
Redactie: Sander Touw
Dit artikel is tot stand gekomen met ondersteuning van AI.