Leren van leiders in crisistijd

8 juni 2020

Klanten die ik spreek vertellen over de teloorgang van inspraak, zelfsturing en lang bevochten eigenaarschap in deze crisistijd. Er worden snel besluiten genomen. De inspraak die er voorheen wel was wordt in tijden van crisis vaak overgeslagen.

Zonder dat ik wil ontkennen hoe zwaar en moeilijk leiderschap in crisistijd is – ik denk dat iedereen die ooit leiding heeft moeten geven in crisistijd beseft hoe zwaar het is als je mensen moet ontslaan – wil ik in dit blog aandacht schenken aan de gevolgen van autocratische besluitvorming en wat dit in de dynamiek van groepen doet.

Ook wil ik je laten zien hoe het anders kan en hoe je een voorbeeld kunt nemen aan het dienend leiderschap dat Rutte laat zien tijdens de coronacrisis.

Autocratisch beslissen

Ik ben niet tegen autocratie. Maatregelen die je moet nemen in crisistijd als het gaat om gezondheid bijvoorbeeld moeten gewoon genomen worden. Iedereen die dergelijke maatregelen moet opvolgen begrijpt dat ze nodig zijn en dat ze zonder inspraak opgelegd worden. Voorwaarde is wel dat autocratische besluiten goed gecommuniceerd worden. Als dat goed gebeurt snapt iedereen de noodzaak van autocratie wel.

Ik heb het over de berichten die mij bereiken van organisaties waar besluiten worden doorgedrukt in rap tempo zonder bijvoorbeeld een OR te raadplegen. Of over bijvoorbeeld gemeenten waarin nu alle burgerinspraak geschrapt is (met alle begrip voor de logistieke onmogelijkheid om nu inspraakavonden te organiseren). Of organisaties, die na een langdurig proces goed functionerende zelfsturende teams op de rit hebben staan en waar medewerkers eigenaarschap hebben opgepakt, waar nu opnieuw autocratisch en top down wordt besloten.

Wat gebeurt er op het moment dat mensen zich niet meer gehoord voelen?

Myrna Lewis noemt het gedrag dat mensen als respons op zich niet gehoord voelen laten zien, sabotagegedrag. De term ’sabotage’ klinkt zwaar maar het is gewoon menselijk gedrag. We doen het allemaal. Het is een andere manier waarop we de gemiste boodschap alsnog over willen brengen, omdat we gemerkt hebben dat het open communiceren van ons geluid niet opgepikt wordt. Dit alles voltrekt zich volkomen onbewust. Eerst in wat bedektere termen. Als ons punt dan nog niet overkomt, worden de gedragingen openlijker en ineffectiever.

Sandra Bouckaert Deep Democracy: Leren van leiders in crisistijd 1

Sabotagegedrag

Tijdens de coronacrisis is er, naast bereidheid om het virus in te dammen, wereldwijd op veel momenten verzet geweest. Verzet tegen het inleveren van vrijheid, verzet tegen een gevaarlijke ziekte, maatregelen die grote negatieve financiële gevolgen hadden, maar ook verzet tegen ‘oneerlijkheid’ over wie meer en wie minder negatieve gevolgen moesten dragen.

Grapjes

We zagen tal van grappige filmpjes voorbij komen over vreemde begroetingen en mensen die in een duikpak boodschappen deden. Je kunt grapjes negeren, maar geintjes met seintjes hebben altijd een boodschap in zich. We zagen een tweedeling van de mensen die de corona  maatregelen belachelijk vonden en de mensen die deze mensen onverantwoord vonden: de strikten en de rekkelijken. De tegenstelling is er nog steeds.

Sarcasme

Als je de inhoud achter de grapjes niet oppikt en er niets mee doet worden de grapjes sarcastischer. Cartoons over het lakse optreden van Nederland als enige in Europa nog voor de lock down is daar een voorbeeld van.

Smoesjes

We hebben veel smoesjes gezien van jongeren toen de maatregelen werden afgekondigd: ‘ons kan het niet treffen’, ‘het is maar een griepje’ etc. Rutte heeft daar in zijn latere speeches steeds aandacht aan besteed door begrip te tonen voor jongeren die zich in hun vrijheid voelden aangetast, maar ook door nog eens goed uitleg te geven waarom de maatregelen er zijn. Dit heeft geholpen: jongeren gingen zich verantwoordelijker gedragen.

Roddelen

Roddelen gebeurde veelvuldig over de persconferenties van Mark Rutte en Hugo de Jonge, over de politiek in Den Haag en het outbreak team. Recenter ligt nu het RIVM onder vuur.

Slechte/ gestopte communicatie

De kritiek heeft gelukkig niet tot slechte/ gestopte communicatie geleid in Nederland, dankzij uitstekende politici in Nederland en ook omdat we in dit polderland aan publiek debat doen. Alles mag gezegd en moet gezegd. Maar we hoeven niet ver over de grens te gaan om voorbeelden te zien van slechte communicatie: in ons buurland België werd door burgers veelvuldig geklaagd over de gebrekkige communicatie tijdens de persconferenties. Verwarring en niet aan de maatregelen houden waren het gevolg.

Opzettelijk tegenwerken

Dit heeft in Nederland niet veelvuldig plaatsgevonden omdat er door de politiek steeds adequaat op is gereageerd. Er is gehandhaafd bij niet naleven van de maatregelen en er is aandacht aan besteed in de communicatie naar de burgers en in de pers. Maar er waren uitzonderingen: je kunt hierbij denken aan de ‘schijt aan corona feestjes’.

Staken

Als er veel wordt tegengewerkt vertraagt dit de strijd tegen het virus. Denk aan de massale uittocht in Italië met alle desastreuze gevolgen vandien. Of de stakingen in de fabrieken aldaar.

Sandra Bouckaert Deep Democracy: Leren van leiders in crisistijd 2

Oorlog

Staken zagen we ook in Amerika: hele groepen gingen de straat op om te staken tegen de lock down. Het kwam zelfs tot ‘oorlog’ toen de groep tegenover de zorgverleners kwam te staan die racistische opmerkingen naar hun hoofd geslingerd kregen door de betogers.

Vertrek

En er zijn ook mensen die vertrekken, al kan dat nu niet fysiek, ze doen het geestelijk. Dat zijn de twee miljoen ‘kop in het zand over corona ’ inwoners in ons land.

Dienend leiderschap

Ik moet zeggen dat ik blij ben dat ik in het polderland Nederland woon en dat ik me dat goed realiseer tijdens deze crisis. We hebben betrouwbare politici, die dienend leiderschap tonen in tijden van crisis. Dit land is bovendien goed georganiseerd. En er wordt helder en duidelijk, en verbindend gecommuniceerd. De politiek laat een mooie balans zien tussen directief leiderschap waar het moet en inspraak waar het kan. De uitnodiging van Rutte aan de jongeren om mee te denken over oplossingen waar en wanneer het maar kan is hier een mooi voorbeeld van.

Sandra Bouckaert Deep Democracy: Leren van leiders in crisistijd5

In dienend leiderschap bied je structuur, geef je erkenning aan alle stemmen, benoem je minderheidsstandpunten zonder oordeel, ben je betrouwbaar en consistent, activeer je mensen, spreek je vertrouwen uit en stel je je kwetsbaar op. Zo ben je betrouwbaar en creëer je draagvlak. Iedereen kan een voorbeeld nemen aan de speeches van Rutte tijdens de persconferenties als het gaat om leiderschap in tijden van crisis. En we zien ook het resultaat: controle over het virus en afname van besmettingen.

Hoe kun jij directief zijn waar het moet met behoud van de relatie? Het zou mooi zijn als je je ervaringen deelt, zodat anderen hiervan kunnen leren.

Geef een reactie